Chuyện một lần phóng vệ tinh đã thay đổi thế giới

50 năm ngày phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên 4/10/1957 – 4/10/2007

Von Simone Schlindwein (Spiegel)
Lưu Hải Hà (NuocNga.net) dịch

Vệ tinh chỉ biết kêu bíp bíp – không biết làm gì hơn. Dù vậy, vệ tinh Xô viết đầu tiên đã khiến cả Washington bị sốc. Ở Mỹ không ai nghĩ tới việc vệ tinh này được phóng, mà nói chung thì ở Matxcơva cũng thế thôi.

Chiều ngày 4/10/1957, khi vệ tinh này đang bay vòng thứ hai vòng quanh Trái đất, thì tại buổi hội kiến tại Đại sứ quán Liên Xô tại Washington có mặt vài chục nhà khoa học chuyên về các khoa học Trái đất đến từ nhiều nước khác nhau. Và chưa ai trong số đó biết rằng, vệ tinh mà họ dự định phóng với mục đích nghiên cứu khoa học hiện đã đang bay quanh Trái đất.

Trong buổi chiều thứ sáu hôm ấy các nhà khoa học “đánh dấu” bế mạc một hội thảo được tổ chức nhân dịp Năm Địa vật lý Quốc tế. Từ tháng 7/1957 cho tới tháng 12/1958, trong giai đoạn mặt trời hoạt động tích cực nhất, các nhà khoa học dự định nghiên cứu tác động của hoạt động mặt trời tới từ trường Trái đất từ vũ trụ. Tất nhiên là phải có sự giúp đỡ của vệ tinh.

Trong giai đoạn căng thẳng đó của thời kỳ chiến tranh lạnh, thì một dự án hợp tác khoa học là một sự kiện hết sức đặc biệt. Mà nói chung thì buổi hội kiến long trọng tại Đại sứ quán Liên Xô thì cũng thế thôi – khi đó các nhà khoa học nguyên tử từ hai phía bức màn sắt cùng làm việc để chế tạo loại bom mới và những tên lửa đẩy liên lục địa.

Trong năm 1955 chính quyền Mỹ tuyên bố rằng Mỹ muốn phóng vệ tinh nhân dịp Năm Địa vật lý Quốc tế. Bốn ngày sau đó thì Liên Xô cũng tuyên bố điều này, mặc dù cũng chẳng nói gì cụ thể về những kế hoạch của mình. Tại cuộc hội kiến ở Đại sứ quán, các nhà khoa học hy vọng rằng cuối cùng thì họ cũng có thể biết được điều gì đó về dự án vũ trụ của Liên Xô. Nhưng họ không thể ngờ rằng họ sẽ được biết nhiều điều đến thế.

Cơ hội cho Korolev: hai tên lửa thừa

Thông báo về việc vệ tinh nhân tạo đầu tiên của loài người đã được Liên Xô đưa lên vũ trụ đã làm cho người Mỹ kinh ngạc. Các nhà khoa học Liên Xô thì lúng túng nhận những lời chúc mừng. Đại diện các nhà khoa học Liên Xô – Anatoly Blagonravov buộc phải thừa nhận rằng, quả cầu nhôm nặng gần 84 kg, bán kính 58 cm không đem theo bất kỳ thiết bị khoa học nào, ngoại trừ một cái nhiệt kế và thiết bị phát sóng ngắn.

Vệ tinh chỉ kêu bíp bíp – không biết làm gì hơn. Tuy nhiên tác động chính trị của "chú bé" và những tín hiệu của vệ tinh mà bất kỳ người chơi radio nghiệp dư nào cũng có thể bắt được là hết sức to lớn.

Thậm chí Liên Xô cũng không nghĩ tới một hiệu ứng tương tự, bởi vì họ chỉ nghĩ rằng vệ tinh này là một lối ra nhanh chóng và đơn giản trong tình huống khó khăn lúc bấy giờ. Khi phóng thử tên lửa liên lục địa R-7 thì mô hình đầu đạn hạt nhân thay vì đi tiêu diệt mục tiêu lại bị cháy trong khí quyển – thế là phải làm lại toàn bộ. Khi đó họ chỉ còn có hai tên lửa nữa mà còn phải thử nghiệm, trong lúc các kỹ sư hoàn tất đầu đạn. Và họ đã đưa ra một quyết định hoàn toàn không có trong kế hoạch lúc trước: thay vì phóng tên lửa chỉ để thử nghiệm, thì những tên lửa này còn có thể sử dụng để phóng vệ tinh.

Tuy nhiên thiên thể nhân tạo có trong các kế hoạch này và sẽ được sử dụng để đo từ trường Trái đất, khi đó vẫn còn chưa tồn tại. "Thì Viện Hàn lâm khoa học không kịp chế tạo thiết bị đúng thời hạn, điều thường xuyên xảy ra ấy mà" – ông Boris Chertok, công trình sư hệ thống điều khiển R-7 lúc đó, nay đã 96 tuổi, hồi tưởng lại.

Khi đó Tổng công trình sư Sergei Korolev bèn đề nghị nhanh chóng chế tạo một vệ tinh đơn giản không mang theo bất kỳ thiết bị khoa học nào. Trong trường hợp ngược lại, Chertok nói, quá trình chờ đợi có thể bị kéo dài, và hoàn toàn có thể là khi đó người Mỹ sẽ phóng vệ tinh của mình trước.

Yuri Gagarin và Sergei Korolev.

Chuyện Mỹ đã có thể thắng cuộc chạy đua vào vũ trụ, và tại sao người Nga lại vẫn là những người đầu tiên

Một quyết định y như thế có thể đã được thông qua ở Mỹ - bởi mùa hè năm 1957 trong các cuộc thử nghiệm tên lửa thì các kỹ sư Mỹ đã vượt các đồng nghiệp Nga của mình khá xa. Họ (các kỹ sư Mỹ) chỉ còn việc trang bị thêm tầng trên cùng cho tên lửa, và với sự giúp đỡ của tầng này, như Korolev đề nghị, phóng vệ tinh vào vũ trụ.

Tuy nhiên, khác với Liên Xô, ở Mỹ có hai dự án tên lửa riêng biệt: một dự án quân sự hoàn toàn tuyệt mật, được thực hiện dưới sự chỉ đạo của người Đức Wernher von Braun; và dự án khoa học Vanguard. Khác với tên lửa quân sự Atlas, các kỹ sư Mỹ gặp nhiều khó khăn với tên lửa đẩy Vanguard, mà tên lửa này là tên lửa dự định phóng vệ tinh đầu tiên vào vũ trụ. Đến tận tháng ba năm 1958 thì tất cả các lần phóng thử tên lửa này đều kết thúc thất bại.

Tại bãi thử bí mật ở Kazakhstan mà khi đó vẫn còn chưa được trang bị đầy đủ, mùa hè năm 1957 các kỹ sư tên lửa của Liên Xô bấy giờ cũng gặp những thất bại tương tự. Tên lửa R-7, vốn được thiết kế cho các mục đích quân sự, ban đầu cũng không muốn bay lên. Bảy trong số tám lần phóng tên lửa này trước khi phóng vệ tinh đều kết thúc thất bại. Chỉ có một lần duy nhất, vào tháng tám, tên lửa R-7 đã bay qua rừng tai ga Sibiri và bắn trúng mục tiêu của mình trên bán đảo Kamchatka ở Thái Bình Dương.


Chó Laika bay vào vũ trụ

Tuy nhiên các kỹ sư không thể nào đảm bảo được rằng lần phóng sau tên lửa lại cũng sẽ bay lên. Vì vậy mà dự án phóng vệ tinh vẫn là một dự án tuyệt mật cho tới khi mà vệ tinh vẫn còn chưa được đưa lên quỹ đạo gần Trái đất. Nhưng cả Khrushchev lẫn Korolev đều không thể ngờ rằng việc phóng vệ tinh thành công sẽ gây nên cơn sốc thật sự ở Mỹ. Tờ New York Times đăng thông báo về việc phóng vệ tinh ngay trên trang đầu.

Khi Khrushchev nhận được báo cáo đầy đủ về phản ứng của Mỹ, ông gọi Korolev tới gặp – Chertok kể lại. Thực sự, bây giờ chúng ta không cần bom khinh khí nữa. Nhờ phóng cái vệ tinh vô hại này mà chúng ta đã nhận được còn nhiều hơn so với việc thử bom khinh khí, Tổng Bí thư Nikita Khrushchev nói với Korolev.


Sản phẩm của một người nhiệt tình ngoan cường


Người ta dự định phóng vệ tinh thứ hai vào khoảng thời gian gần ngày kỷ niệm Cách mạng tháng Mười. Tuy nhiên phóng một vệ tinh trống không như lần trước thì rõ ràng không có ý nghĩa gì, Chertok nói. Chính vì vậy mà xuất hiện ý tưởng đưa một chú chó vào vũ trụ. Người công trình sư này cười và kể rằng hồi đó họ còn không có cả bản vẽ kỹ thuật. Tổng công trình sư Korolev chỉ đạo trực tiếp cho các kỹ sư trong các phân xưởng – cái gì gắn vào đâu.

Ngày 3/11/1957 chú chó Laika bay vào vũ trụ - và Liên Xô lại tận hưởng hương vị thành công ngọt ngào. Chỉ mãi sau này công chúng mới được biết rằng Laika không sống trên quỹ đọa lâu hơn một tuần.

Cho tới tận ngày nay các kỹ sư tên lửa Nga và các nhà sử học các chuyến bay vũ trụ đều thừa nhận rằng Liên Xô đã vượt Mỹ và bay vào vũ trụ đầu tiên trước hết là nhờ có người nhiệt tình ngoan cường Korolev. "Cái chất của Korolev năm 1966 đã trở thành một cú đánh quá nặng đối với chúng tôi" – Chertok nói. Người phó của ông, Vasily Mishin lên thay chỗ của Korolev là một kỹ sư rất tài năng. "Nhưng anh ấy không có tài lãnh đạo của Korolev. Cũng như không có được ảnh hưởng tới các nhà lãnh đạo, tương tự như ảnh hưởng mà Korolev có".

Ứng dụng các nghiên cứu vũ trụ vào đời thường

Hoàng Lan (NuocNga.net) dịch
Theo Moskovsky Komsomolets

Những công nghệ ứng dụng ngày nay vào lĩnh vực vũ trụ có thể và đang đem lại lợi ích trong cuộc sống hàng ngày. Đó là tuyên bố của ông Anatoly Perminov, người đứng đầu Roscosmos.

"Có nghiên cứu có thể giúp ích cho những người hái nấm. Thiết bị này có giá chỉ khoảng tám ngàn rub, giúp xác định vị trí trong rừng. Cách đây không lâu chúng tôi đã giới thiệu nó tại triển lãm hàng không "MAKC-2007", - ông Perminov nói trong khi trả lời phỏng vấn của tờ báo "Moskovsky Komsomolets".

Theo lời ông, những thiết bị tương tự với pin mặt trời đang lắp đặt trên các thiết bị vũ trụ, hiện nay đang được sử dụng trong cuộc sống.

"Các bạn có thể lắp đặt pin mặt trời như thế để sưởi nóng nước tại nhà nghỉ của mình chẳng hạn. Chúng tôi cũng có thể giới thiệu các trạm phát điện từ gió, thiết bị sưởi ấm bằng khí đốt, thiết bị lọc nước thải thiên nhiên, và cả máy ép trái cây cho các khu nhà nghỉ" – ông Perminov nói.

Giá thành của mỗi mét vuông pin mặt trời như thế vào khoảng 600 USD – ông Perminov nói thêm.

Ông Sergei Ivanov, Phó thủ tướng thứ nhất Liên Bang Nga tuyên bố tại cuộc họp Chủ tịch đoàn Ủy ban Quốc gia vào tháng ba năm nay rằng cần thiết phải đảm bảo được khả năng tiếp cận lớn hơn của người tiêu dùng Nga tới "những kết quả của hoạt động vũ trụ, mà nói riêng là các công nghệ định vị.

Tấm gương dành cho Vũ trụ

Anđrây Trischiakov (Vesti)
Tường Vân (NuocNga.net) dịch

Một chiếc gương lớn đang được đem từ Karachaevo – Cherkessia tới Matxcơva. Nhờ chiếc gương này người ta có thể nhìn vào Vũ trụ. Vật phản xạ của chiếc kính thiên văn lớn nhất Âu- Á này cho phép các nhà thiên văn học nghiên cứu các đối tượng cách xa Trái Đất hàng tỷ năm ánh sáng. Để cho những hình ảnh từ vũ trụ rõ ràng hơn, người ta sẽ mài tấm gương này hai năm ở nhà máy Lytkarino.

Một cộng tác viên của Đài vật lý thiên văn đặc biệt kể cho du khách về chiếc kính thiên văn quang học phương vị độc nhất vô nhị này của Nga. Du khách không ngờ rằng sau những câu chuyện về sự ra đời của đài thiên văn và những phát minh sinh ra ở đây, họ còn được tận mắt mình chứng kiến một công việc cũng độc nhất vô nhị - vận chuyển chiếc gương. Khoảng 15 sensor cảm ứng đặc biệt nhạy cảm, giá đỡ mềm và các giá đỡ đặc biệt giữ vị trí tấm gương, trên sàn 10 trục là niềm tự hào của ngành vật lý thiên văn Nga

Trong một công tai nơ được chế tạo đặc biệt, chiếc gương chính của kính thiên văn lớn này với khối lượng trên 40 tấn đã trải qua hành trình dài hai ngàn kilomet. Suốt chặng đường này, như các chuyên gia nói, chiếc gương không phải chịu bất kỳ áp lực nào, để không bị lệch cả theo phương thẳng đứng cũng như phương ngang thậm chí chỉ đến phần mười milimet.

Hiện nay ở Nga có hai vật thủy tinh khổng lồ như thế. Cả hai thiết bị thiên văn này đều ở Karachaevo – Cherkessia. Một trong số chúng đang cần phải sửa chữa hoặc mài lại bề mặt. Những vết xây xát đã xuất hiện từ lúc sản xuất chiếc gương thủy tinh này vào hồi giữa những năm 70 thế kỷ trước. Thời gian trôi qua, và những vết xây xát ấy bắt đầu làm sai lệch các tia vũ trụ. “Chúng tôi không ngủ được nhiều đêm, nghĩ về việc phải kéo đầu nào để không làm nứt gương” – đó là lời ông Yuri Mamechev, người phụ trách chiếc kính thiên văn phương vị lớn của Đài vật lý thiên văn đặc biệt thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga. Ông cũng nói rằng “thực tế, các thiết bị chính xác cao đòi hỏi phải nghĩ ngợi kỹ lưỡng từng bước một, và phải chuẩn bị hết sức kỹ càng. Dự án này được chuẩn bị từ năm 84”.

Các nhà khoa học nói rằng thời tiết hôm nay đã không gây khó khăn cho họ. Ngày hôm trước, một front không khí lớn đã suýt làm hỏng chương trình này. Bởi vì chuyển động của công tai nơ (đường kính của nó là 8 m) phải thống nhất với nhiều cơ quan chức năng. “Cuối cùng có quyết định rằng phải đi vòng qua một chiếc cầu. Vì thế, trong vùng này, trên lãnh thổ Cherkessia phải làm một con đường vòng dài 800 m để đảm bảo an toàn vận chuyển” – ông Mahomet Abdulkadyrov, kỹ sư trưởng Nhà máy thủy tinh quang học Lytkarino kể.

10 kilomet một giờ với những khoảng dừng giữa chừng. Các lái xe theo dõi tình trạng khuôn phanh và độ cong của mỗi vòng cua. Còn chiếc xe ô tô đi đầu đoàn xe thì ra hiệu lệnh cho những chiếc xe ngược chiều quay lại. Suốt 17 km đầu tiên họ đi theo đường núi. Sau đó họ còn phải đi tới Rostov trên sông Đông, nơi họ sẽ đưa công tai nơ xuống tàu thủy. Chiếc tàu này sẽ đưa kính thiên văn tới vùng Matxcơva theo kênh đào Volga – sông Đông.

Kim cương đỏ – phép màu ở mức độ nguyên tử

Dmitri Ivanov (Vesti)
Thu Phong (NuocNga.net) dịch

Các nhà khoa học Novosibirsk vừa trở thành tác giả một chấn động thật sự trong thế giới kim hoàn – họ đã tìm được cách biến kim cương vốn có bản chất trong suốt thành những viên đá màu đỏ. Trong quá trình đó họ không nhuộm kim cương – những sự thay đổi xảy ra ở mức độ nguyên tử.

Kim cương được coi là loại đá quý duy nhất mà loại không có màu sắc có giá trị cao hơn. Nhưng kim cương tuyệt đối không màu trong tự nhiên rất hiếm gặp. Thường thì chúng có màu nâu, với chút ánh vàng. Những viên kim cương như thế không làm cho các nhà kim hoàn quan tâm, nhưng nếu chúng đến tay các nhà khoa học Novosibirsk thì chúng sẽ có số phận hoàn toàn khác.

Điều này cũng tương tự như trong câu truyện cổ tích về cô bé Lọ Lem, nhà địa chất Daniil Efremenko nói: đã từng là xấu xí, không ấn tượng, và rồi trở thành đẹp đẽ và rực rỡ. Nói theo ngôn ngữ của các nhà kim hoàn, đó là “đá được quý tộc hóa”. Trong ngành đá quý học thế giới thì những viên kim cương vàng và xanh lá cây vốn không phải là điều hiếm găp. Các chuyên gia Mỹ đã có chúng từ cuối thế kỷ trước. Còn kim cương màu đỏ rực thì đã được làm ra ở Sibiri. Theo lời các nhà khoa học thì “đó là superhit”.

Tác giả của công nghệ độc đáo này tên là Viktor Vins. Ông đã nghĩ về kim cương đỏ từ khi còn làm nghiên cứu viên ở Viện tinh thể đơn (monocrystal), và đã thành công khi đã là tiến sĩ và đồng thời là giám đốc một công ty kim hoàn.

Công việc gồm có mấy giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất – các nhà khoa học kiểm tra cấu trúc của kim cương, để tìm hiểu xem viên kim cương này có khả năng chịu áp lực lớn hay không. Giai đoạn thứ hai – xử lý kim cương trong thiết bị áp suất cao, nơi mà nhiệt độ trên 2000 °C. Giai đoạn thứ ba – xử lý bằng phóng xạ. Viên đá được đưa vào lò phản ứng đặc biệt và gắn vào máy gia tốc electron. Khi thiết bị hoạt động, hiệu điện thế 3 MV sẽ đi qua tinh thể. Tất cả những điều đó xảy ra sau những cửa kim loại nặng tới một tấn rưỡi. Dưới tác dụng của các electron thì kim cương sẽ đổi màu sắc.

“Điều đó xảy ra ở mức độ phân tử, chứ không phải dùng màu để nhuộm. Chúng tôi tạo ra một khiếm khuyết hấp thụ quang phổ trong vùng đỏ. Về mặt hình thức điều này được cảm nhận như là màu đỏ của tinh thể” – tiến sĩ toán lý Viktor Vins nói.

Các nhà tạo mẫu kim hoàn đã quan tâm ngay tới phát minh này. Điều đáng nói là viên đá quý được “quý tộc hóa” nhân tạo này sẽ không đắt hơn kim cương không màu loại tốt. Bởi vì những gì được thiên nhiên tạo ra luôn được đánh giá cao hơn, các nhà kim hoàn nói.

---
Bài đã đăng ở NuocNga.net

Tên lửa Nga sẽ bay lên từ xích đạo

Vyacheslav Dukhin (Vesti)
Thu Phong (NuocNga.net) dịch

Gần như chắc chắn tại Guyane Française xích đạo sẽ xây dựng tổ hợp phóng cho các tên lửa Nga “Soyuz”. Vị trí sân bay vũ trụ Kourou sẽ cho phép Nga đưa lên quỹ đạo các vệ tinh có khối lượng lớn hơn nhiều so với hiện nay.

Vào ngày thứ hai 26/2 tại sân bay vũ trụ Kourou sẽ diễn ra một nghi lễ quan trọng bậc nhất. Đó là sân bay vũ trụ đã được Pháp sử dụng vài chục năm. Cho tới ngày nay mới chỉ có các tên lửa “Ariane” của Pháp khởi hành từ sân bay vũ trụ này. Bây giờ ở đây sẽ có thêm một khu vực khởi hành nữa – nhưng dành cho các tên lửa “Soyuz” của Nga. Đây là một sự kiện lịch sử và hết sức quan trọng.

Sân bay vũ trụ Kourou là một sân bay vũ trụ có một không hai – đó là sân bay vũ trụ duy nhất trên thế giới nằm tại vùng xích đạo (05° 09' 35" độ vĩ bắc). Sân bay vũ trụ Kourou tạo những khả năng hiếm có cho việc phóng tên lửa – tên lửa có thể đem theo trọng lượng có ích nhiều hơn, và có thể đưa vệ tinh gần như lên bất kỳ quỹ đạo nào. Điều này mở ra những khả năng cho một số lượng phóng tên lửa lớn, trong đó có cả các lần phóng thương mại.

Ông Viktor Remeshevsky, người đứng đầu Hãng Vũ trụ Liên bang kể về ý nghĩa của dự án này đối với nước Nga và các ưu thế chủ yếu của dự án này: “Chúng ta sẽ cung cấp tên lửa. Điều này sẽ cho chúng ta có những đơn đặt hàng trong các lĩnh vực của chúng ta. Chúng tôi đã thỏa thuận mỗi năm sẽ có hai, bốn lần phóng. Và chúng tôi sẽ tiến hành không dưới 50 lần phóng tên lửa từ sân bay vũ trụ Kourou”.

Việc xây dựng sân khởi hành cho các tên lửa “Soyuz” của Nga hiện đang ở trong giai đoạn quyết định. Dự tính rằng công việc này sẽ kết thúc trong năm tới, và lần phóng tên lửa đầu tiên sẽ được thực hiện vào tháng 12/2008. Sân khởi hành này sẽ nằm cách sân khởi hành hiện có dành cho tên lửa “Ariane-5” của Pháp khoảng 10km – để cho dù có sự cố nào đi nữa thì tên lửa này cũng không thể gây hại cho tên lửa kia. Mặc dù cả phía Pháp cũng như phía Nga đều không mong đợi gì những tình huống xấu. Ngược lại, tất cả đều cho rằng đó là một dự án thuận lợi và có lợi cho cả hai phía.

Và cuối cùng là một tình tiết thú vị: trong lúc tiến hành lễ khánh thành trọng thể giai đoạn quyết định của công trình xây dựng thì một viên đá từ sân bay vũ trụ Baikonur, lấy từ chuyến bay của Gagarin sẽ được đặt móng ở đây. Như vậy, sân bay vũ trụ Kourou sẽ có thể trở thành sân bay thân thuộc đối với các tên lửa Nga.